Đám giỗ có vị trí quan trọng trong việc thờ cúng tổ tiên

Từ lâu đời, mỗi gia đình Việt Nam không phân biệt giàu nghèo sang hèn, cũng theo tập quán thờ cúng tổ tiên, ông bà, cha mẹ (gọi chung là thờ cúng tổ tiên). Việc thờ cúng tổ tiên trở thành Quốc Đạo, có người đề cao là “Đạo Ông Bà”, đã được xã hội coi như là một tiêu chuẩn quan trọng của nền nếp gia phong, là hành vi hợp đạo đức truyền thống. Vì nó bắt nguồn từ lòng hiếu thảo của con cháu luôn tưởng nhớ công ơn Tổ Tiên, Ông Bà, đấng sanh thành, cơ sở gắn bó mảnh đất quê hương, yêu thương bà con dòng họ, làng xóm, là đầu mối của tình yêu Tổ quốc, đồng bào.

Nhớ ngày giỗ và tổ chức cúng giỗ là nếp thuần phong mỹ tục của dân tộc ta

Thờ cúng tổ tiên còn bắt nguồn từ quan niệm “dương sao âm vậy” và con người có linh hồn “thác là thể phách, hồn là tinh anh”, dù tổ tiên đã thác nơi suối vàng nhưng linh hồn của họ vẫn luôn quây quần bên con cháu, thường xuyên thăm nom, phù hộ cho con cháu lúc khó khăn tai nạn – tức linh hồn người chết có mối quan hệ, có tác động đến đời sống tinh thần người sống. Nhiều gia đình đặt lọ hài cốt ông bà trên bàn thờ trong nhà, hoặc xây mộ người quá cố ngay trong vườn nhà để ông bà, cha mẹ vẫn được ở gần gũi với con cháu, mà con cháu cũng tiện việc chăm nom, nhang khói. Nhờ coi trọng việc thờ cúng tổ tiên, con cháu bảo ban nhau ăn ở phải đạo, gìn giữ gia phong, không dám làm điều sai quấy (tức không phạm luật: luật nhà, luật nước) mà phụ lòng tổ tiên ông bà. Như vậy cả lý lẫn tình, việc thờ cúng tổ tiên là việc làm tốt, cần được duy trì.

Tuy nhiên thực tế thì hơn nửa thế kỷ, trải qua hai cuộc chiến tranh kéo dài, nhiều gia đình dòng họ ly tán khắp nơi, nhất là đô thị, không ít gia đình tán gia bại sản. Nhưng có một số gia đình gặp thời thế lại ăn nên làm ra trở thành giàu có. Phú quý sanh lễ nghĩa. Từ việc phân hóa xã hội dẫn đến kiểu cách khác nhau trong việc thờ cũng tổ tiên của mình, tiêu biểu trong ngày giỗ. Một số gia đình nghèo khó vẫn nhớ ngày giỗ kỵ tổ tiên, ông bà, có gì cúng nấy, “dĩa dưa dĩa muối”, vẫn cúng trên ghe xuồng, trong căn nhà ổ chuột để tấm lòng thành. Điều đáng nói là ở những gia đình khá giả, ở nông thôn hay thành thị, họ coi ngày giỗ kỵ là dịp để phô trương thân thế, khoe khoang sự giàu có nên tổ chức cúng bái linh đình, mời hàng trăm khách gần xa ăn nhậu thỏa thuê, thâu đêm suốt sáng, vừa lãng phí tiền của, công sức thời gian, vừa gây mất trật tự xóm ấp, khu phố đang cần sự yên ổn nghỉ ngơi.

Lễ giỗ của Đạo diễn Huỳnh Phúc Điền

Những nhà giàu ở nông thôn ngày xưa làm đám giỗ tới ba ngày: tiên thường, chánh giỗ và hậu thường. Ngày nay các nhà giàu ở nông thôn cúng giản tiện hơn chỉ tập trung một ngày chánh giỗ để con cháu còn về lo mùa màng, sản xuất, làm ăn. Ở thành phố do thời gian và nhà ở chật chội, người ta tổ chức cũng giỗ trong một buổi, có khi buổi tối, chủ yếu gồm con cháu trong họ và mời thêm một ít bạn bè thân thích, một số người ở cơ quan, đơn vị, xí nghiệp có quan hệ công tác làm ăn. Một số gia đình có đông con cháu là cán bộ công nhân viên làm việc theo giờ hành chánh, thường linh động đổi ngày giỗ lên trước hoặc xuống sau một ngày so với ngày mất cho nhằm ngày nghỉ để con cháu được về dự đông đủ, hằng năm thường mỗi gia đình có một đến hai đám giỗ, cá biệt những gia chủ hưởng đất, nhà hương hỏa cúng năm đến bảy đám giỗ.

Mức độ quy mô từng đám giỗ lớn nhỏ tuy hoàn cảnh kinh tế gia đình và cũng tùy mối quan hệ của người quá cố đối với gia chủ. Thường giỗ cha mẹ được tổ chức lớn nhất, nội ngoại giỗ thường, anh chị em, cô dì cậu giỗ nhỏ. Khách mời cũng tùy đám giỗ lớn nhỏ mà khách mời đông hay ít. Mời khách cũng phải thể hiện sự lễ nghĩa tôn trọng theo thế thứ trong gia tộc. Bậc ông bà cô bác phải đích thân người chủ đám giỗ đến tận nhà mời từng người, nếu ngang cấp trở xuống có thể cử em út con cháu mời thay. Còn con cháu cứ đến ngày giỗ ông bà thì tự động về, ai vắng mặt không có lý do chính đáng coi như thất lễ, vắng mặt nhiều lần bị lên án là bất hiếu, vì mỗi năm chỉ cúng một lần.

Tuyệt đối đám giỗ phải làm tại nhà mình, không ai tổ chức tại nhà hàng như tiệc liên hoan hay đám cưới. Ở nhà có thể đặt mua thêm một số thức ăn như xôi, bánh trái đem về cúng. Ngoài những thức cúng là những món ăn thông thường như; nem bì giò chả, canh chua cá kho, thịt kho tàu, cà ri, ra gu… Nhiều gia đình còn có món cúng đặc trưng như quy định của từng dòng họ như: cá lóc nướng, bánh tráng, cốm nổ … (Tổ tiên gốc miền Trung), hay gà luộc kèm muối chanh, trứng luộc … (Tổ tiên gốc miền Bắc) để cho dòng họ dễ nhận biết nhau như trong ngày giỗ tộc.

Lễ kỷ niệm 1 năm ngày mất NSƯT Thanh Sang

Nơi thờ cúng duy nhất của đám giỗ là bàn thờ, bàn thờ được đặt chỗ trang trọng ở giữa nhà, hơi lùi về phía trong, bàn thờ thường theo kích thước phổ biến: cao 1.2m x rộng 1.25m x sâu 0.7m được làm bằng loại gỗ quý. Ở nhà giàu, bàn thờ có chạm trổ, cẩn ốc xà cừ, ở nhà nghèo bàn thờ thường làm bằng gỗ tạp. Ngày nay bàn thờ thường được thay bằng tủ thờ kiểu Gò Công, khắc chạm đẹp mắt vừa làm nơi thờ cúng vừa làm vật trang trí trong nhà, bên trong tủ còn cất giữ được nhiều thứ dùng cho việc tế lễ, chén dĩa kiểu, mâm thau, còn là tủ rượu rất tiện lợi. Ở thành phố, do nhà cửa chật hẹp nhiều nhà tận dụng đầu tủ áo, tủ búp phê hoặc gắn kệ dài làm bàn thờ …

Đồ cúng trên bàn thờ gồm: Lư nhang hình tròn bằng gỗ tiện, bằng sành sứ hoặc đồng thau rỗng ruột chứa tro để cắm nhang đặt ngay giữa gần sát phía trước, nằm thẳng hàng với cặp chân đèn bằng gỗ tiện hoặc bằng đồng thau ở hai bên. Bình bông còn gọi là lục bình tức bình cắm hoa, nguyên là bình sứ có 6 cạnh thể hiện ý tưởng: Tâm không lục can thanh tịnh, lục bình đặt ở phía Đông (phải) của bàn thờ đối xứng với cái chò 3 chân thế vững, trên đội dĩa trái cây ngũ quả ở hướng tây (trái) theo quy ước “Đông bình Tây quả”. Nơi trang trọng nhất của bàn thờ là ở giữa phía trong đặt chân dung người được thờ cúng. Nhiều gia đình còn phân biệt, người quá cố còn trẻ hoặc mới chết thì thờ chân dung, còn đối với ông bà cha mẹ đã già thì thờ ảnh toàn thân, ngồi ghế dựa tay, trên bàn có bình bông, bộ đồ trà… cho thêm trang nghiêm. Đồ cúng được bày một phần trên bàn thờ, còn phần lớn để trên bàn độc, thấp hơn đặt ngay sát phía sau bàn thờ.

Tiến hành lễ cúng thường do người chủ gia đình, hay con trai trưởng ăn mặc chỉnh tề thắp nhang khấn vái. Mỗi gia đình có một loại văn khấn riêng, thường khấn rằng: Con tên là …… là con cháu của ông (bà), cha (mẹ) tên ……, nay ngày … tháng … năm … ngày kỵ giỗ của ……gia đình con có nấu mâm cơm cúng mời…… về chứng minh phù hộ cho gia đình con cháu mạnh khỏe, làm ăn phát đạt.

Kỷ niệm 10 năm ngày mất Nhà văn Sơn Nam

Nơi cúng chính của người thân là cúng trên bàn thờ, trong mỗi đám giỗ còn dành hai mâm khác: một mâm cúng đất đai dương trạch bày ở bộ ván hoặc bàn tròn và một mâm đặt ở ngoài sân trước nhà cúng chiến sĩ trận vong để nhớ ơn những vị đã phù hộ gia đình và nhớ ơn những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Đám giỗ có mục đích ý nghĩa quan trọng như vậy, nhiều gia đình nghèo vẫn phải xoay sở dành dụm làm được đám giỗ mới yên lòng; thế nên hầu hết gia đình ở nông thôn phải chuẩn bị trước từ mấy tháng, lo nuôi heo nuôi gà vịt, để dành gạo nếp cho ngon để cúng giỗ.

Như trên đã nói, nhớ ngày giỗ và tổ chức cúng giỗ là nếp thuần phong mỹ tục của dân tộc ta là việc làm báo hiếu mà thể hiện tập trung nhất là lễ giỗ. Lễ giỗ có nét khác biệt với tiệc cưới, tiệc ăn mừng, lễ hội vì nó được tổ chức ngay trong mỗi gia đình lại thuộc phạm trù đạo đức truyền thống rất tế nhị. Thế nên, chính quyền đoàn thể khó quản lý chỉ đạo, chỉ còn cách tăng cường tuyên truyền vận động để người dân thấy rõ mục đích ý nghĩa mà tổ chức lễ cúng phù hợp, thiết thực và tiết kiệm. Cũng cần nhắc lại, ngay việc đám giỗ mà cũng cúng tế linh đình, ăn nhậu thỏa thích, ngoài việc lãng phí tiền của công sức, thời gian, còn sai với ý nghĩa ban đầu: ngày giỗ là kỷ niệm ngày mất của người thân, tức ngày buồn, ngày “Chung thân chi tang”. Ngày buồn mà tổ chức ăn nhậu đờn ca hát xướng là không nên. Đúng ra ngày giỗ ông bà tổ tiên là dịp tập trung con cháu đông đủ, bên cạnh việc cúng kiến mang tính nghi lễ, nếu bớt phần ăn nhậu người trưởng tộc có thể dành thời gian ngồi ở ghế giữa đọc lại bộ gia phả của dòng họ, ôn lại truyền thống, nói rõ cho con cháu biết công ơn tổ tiên ông bà đã đổ biết bao nhiêu mồ hôi nước mắt để xây dựng cơ ngơi được như ngày nay, dòng họ đã góp phần xây dựng bảo vệ quê hương; biết rõ mối quan hệ thế thứ trong dòng họ, đừng vì chút quyền lợi vật chất mà đối xử với nhau như người dưng nước lã.

Cúng giỗ là một truyền thống văn hóa đẹp của người Việt, thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn.

Thờ cúng tổ tiên là tập tục, là sự kiện quan trọng trong đời sống tinh thần của mỗi người, trở thành nét đạo đức văn hóa của dân tộc. Thờ cúng tổ tiên do con người đặt ra nên cũng được biến cải theo quá trình tiến hóa của lịch sử. Ngày nay việc chấn chỉnh, việc thờ cúng tổ tiên, mà tập trung nhất là lễ giỗ – là cần thiết để thích hợp với thời đại, vừa tiện lợi tiết kiệm, tránh thái quá sanh lãng phí phô trương, cũng không nên bất cập giản tiện hoặc biến thành tiệc ăn nhậu làm mất dần ý nghĩa cao đẹp cần được bảo tồn của văn hóa Việt Nam.

Thanh Bền

Tổng quan về Cphaco
Tổng quan về Cphaco

Được thành lập từ năm 2006, công ty cổ phần đầu tư xây dựng Chánh Phú Hòa (Cphaco) là đơn vị tiên phong xây dựng mô hình hoa viên nghĩa trang tại Việt Nam - Hoa viên Nghĩa trang Bình Dương được quy hoạch và xây dựng như một nghĩa trang văn minh, xanh sạch đẹp, nhằm giữ gìn cảnh quan và bảo vệ sự trong lành của môi trường. Trong suốt hơn 10 năm hoạt động, công ty Cphaco không ngừng đổi mới và phát triển thêm nhiều lĩnh vực nhằm cung cấp các dịch vụ an táng trọn gói giúp khách hàng an tâm lên kế hoạch yên nghỉ cho bản thân và gia đình trong tương lai.

Bình luận

Email của bạn được giữ bí mật. Những ô có dấu * là bắt buộc