Chim yến bay vào hang động của biển đảo, tiết nước dãi làm ổ nhỏ cỡ tai mèo, nên gọi là ‘tổ yến’. Tai yến là những sợi vảy nước dãi lẫn với tạp chất, chủ yếu là lông yến. Tổ yến ở trên cao hiểm trở nên phải bắt giàn leo lên, khá nguy hiểm. Muốn sử dụng phải ngâm nước nóng cho lông tách rời khỏi ‘dãi yến’, dùng nhíp gắp bỏ; việc làm này rất công phu và mất nhiều thời gian nên yến sào càng thêm đắt giá. Yến sào có trên thị trường đã được sơ chế, tách lông bằng sự sai biệt tỷ trọng dầu/nước và tạo sơi như sợi miến, kết lại như ‘vắt mì’. Không biết do kỹ thuật chế biến hay do mạo hoá mà sợi yến chế biến không còn óng ảnhnhư ‘dãi yến’ thiên nhiên nữa.
Đông Y quan niệm rằng Yến Sào bổ trung ích khí và nhuận táo. Người già yếu, suy nhược đều nên dùng yến để tăng sức. Khi cơ thể khô ráo, nóng nảy bứt rứt, khô mắt, khô miệng, táo bón.. .nên ăn yến. Càng nên ăn yến khi bị các bệnh âm suy như mất ngủ, đái đường, cao huyết áp…và đặc biệt hiệu nghiệm cho bệnh nhân ung thư sau xạ trị.
1/ Vào mấy tháng đầu của thai kỳ, thai phụ buồn nôn ốm nghén nên dùng Yến Sào. Các bà vào tuổi mãn kinh gặp cơn nóng bừng mặt, danh từ chuyên môn gọi là “âm hư hỏa vượng”, dùng Yến Sào thật hợp lý. Thầy thuốc bảo rằng người già thường bị táo bón do âm suy. Âm suy và táo bón liên quan thế nào? Âm suy kèm theo thiếu tân dịch ; cơ thể rút hết nước trong ruột ; phân khô cứng khó đi tiêu. Cách trị chứng táo bón ở người già là bổ âm, ăn nhiều rau, uống mỗi ngày ít nhất 1,5 lít nước. Thế thì cứ uống nhiều nước là đủ, đâu cần ăn Yến đắt tiền. Tân dịch không chỉ là nước đơn thuần mà là một hỗn dịch bao gồm những chất dinh dưỡng, chủ yếu là aminoacid. Ăn Yến là bổ sung aminoacid, uống nước để tăng dung môi cho các phản ứng thân nước.
2/ Vì sao khuyến cáo người bệnh đái đường ăn Yến Sào? Đông y gọi chứng đái đường là tiêu khát, do chân âm hao tổn, trong người khô ráo. Yến Sào bổ âm, sinh tân dịch, đáp ứng yêu cầu; ăn Yến chưng (nhạt) chứ đừng ăn chè Yến vì có đường. Cần biết rằng Yến sào chỉ là thực phẩm hỗ trợ, không thay thế thuốc trị bệnh.
Nguyên tắc căn bản trị bệnh tiểu đường là giữ glucoz-huyết ổn định. Bất cứ yếu tố nào làm chao đảo glucoz-huyết đều nên tránh. Bệnh tiểu đường đã rối, dùng dược liệu lạ (chưa được công nhận làm thuốc) càng rối thêm;
3/ Đông y có câu: thuốc bổ không thể công. Yến Sào phải ăn nhiều ngày mới hiệu quả. Yến lành, không gây xót ruột. Về mặt sinh hoá, Yến Sào có những aminoacid chính yếu như: tyrosin, phenylalanin, cystein, asparagin… dưới dạng chất nhớt đặc mucoprotein (40-55%). Mucoprotein dễ bị thủy phân bởi các enzym tiêu hoá, aminoacid nhanh chóng được hấp thụ. Yến sào dễ tiêu nên người suy nhược ăn vào mà không bị đầy bụng, khác với thịt cá; ăn Yến Sào cũng bổ sung aminoacid mà lại an toàn và khoái khẩu, “ăn là cách dùng thuốc hay nhất”.
Vì sao người ta chỉ làm món Yến Sào chưng đường phèn? Trong món chè Yến, đường phèn chẳng những không làm giảm hấp thụ aminoacid, còn bổ tỳ và sinh tân dịch; nghĩa là hỗ trợ tác dụng của Yến Sào. Chè Yến tuy đơn giản nhưng là bài thuốc kết hợp đồng vận, cho nên còn gọi là món ăn bài thuốc
DS Bùi Kim Tùng
