Nhà triết học lão thành, một nhân sĩ trí thức công giáo yêu nước trong thời kỳ chiến tranh ác liệt ở miền nam Việt Nam, Giáo sư Lý Chánh Trung đã qua đời ở tuổi 89. Ông cùng gia đình đã chọn Hoa viên nghĩa trang Bình Dương làm nơi an nghỉ cuối cùng với nhiều bạn bè của mình như: nhà văn Sơn Nam, nhà thơ Kiên Giang, đạo diễn Lê Dân…

Giáo sư Lý Chánh Trung (1928-2016)

Mỗi người đều có suy nghĩ, phong cách riêng nhưng cái đẹp, thiêng tịnh như Hoa viên nghĩa trang Bình Dương là điểm chung mà không ít người quý mến để quyết định chọn nơi này làm nơi tụ họp khi vào cõi tâm linh; trong đó có nhiều nhân vật nổi tiếng một thời, được công chúng hết lòng hâm mộ. Đời người sống trên trần gian là hữu hạn, Gs Lý Chánh Trung mất đi là điều đáng tiếc nhưng cũng là thuận lẽ tự nhiên. Ông là một nhân sĩ, trí thức công giáo yêu nước; với chính kiến rõ ràng và không run sợ trước sức mạnh to lớn của các thế lực độc tài ở miền nam Việt nam trước năm 1975. Tuy là người ăn lương quốc gia nhưng ông cũng sẵn sàng xuống đường để biểu thị chống chế độ độc tài. Với lòng quả cảm của người nhân sĩ trí thức đã khiến cho mỗi chúng ta đều suy nghĩ và luôn tiếc thương khi họ từ giã cõi đời. Xin được trích lại đây một vài hình ảnh và bài viết của nhiều tác giả, nhiều tờ báo đã viết về Giáo sư Lý Chánh Trung khi ông qua đời để độc giả tiện tham khảo. Tiểu sử của Gs. Lý Chánh Trung (1928 – 13/3/2016) Giáo sư Lý Chánh Trung sinh năm 1928 tại Trà Vinh. Ông theo đạo Công giáo vào khoảng năm 1949. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, như nhiều thanh niên thời ấy, ông tham gia phong trào Thanh niên Tiền phong, Thanh niên Cứu quốc và gia nhập trung đội du kích Phạm Hồng Thái. Do ông bị kiết lỵ và sốt rét nặng tưởng chết nên mẹ ông phải lặn lội vào chiến khu đưa ông về Trà Vinh trị bệnh. Sau đó, ông quay lại Sài Gòn.  Khi ấy, thầy dạy học của ông, một giáo sư người Bỉ, vì có tinh thần ủng hộ Việt Nam độc lập nên bị thực dân Pháp trục xuất. Lúc chia tay, thầy có dặn dò ông: “đừng bao giờ làm việc cho Tây; cố gắng đi học, nếu không thì vào lại chiến khu”. Thầy có cho ông địa chỉ liên lạc với bác sĩ Nguyễn Văn Hưởng cũng là người của kháng chiến, nhưng bấy giờ ông Hưởng đã vào khu, nên ông không thể bắt liên lạc được. Cuối cùng, ông viết thư thưa chuyện với thầy. May mắn, vị thầy tốt bụng này đã tìm được cho ông một suất học bổng nước ngoài. Như có lần ông kể: “Bấy giờ tiền tàu đắt không chịu nổi. Tôi nhớ, mẹ tôi phải bán hết đồ nữ trang được 6.000 đồng. Đó là năm 1947”.Năm 1950, ông sang Bỉ học tại Đại học Louvain, một đại học Công giáo, cách thủ đô Brussells khoảng 30 cây số.

Ký giả Nguyễn Vạn Hồng (tức Cung Văn), nhà văn Sơn Nam, dân biểu Lý Chánh Trung (X) … trong ngày xuống đường vì tự do báo chí (10-1974). Ảnh : Báo điện tín/tư liệu báo Tuổi trẻ

Lý Chánh Trung học rất thông minh, tuy nhiên vào năm 1956 khi mới lấy xong Cử nhân tâm lý học và Cử nhân chính trị học; chưa đậu Tiến sĩ, ông quay về nước. Cho dù có trình độ kiến thức cao và vững vàng, tính tình hòa nhã, nhưng bước đường sự nghiệp của Lý Chánh Trung khá lận đận. Ông có người anh là Lý Chánh Đức, làm Giám đốc Nha Học Liệu tại Bộ Quốc gia Giáo dục, đã xin cho ông vào làm Công Cán Ủy viên của Bộ này. Về sau, ông được bổ làm Giám đốc Nha Trung Học Công Lập rồi Đổng lý văn phòng Bộ Quốc gia Giáo dục.  Từ năm 1955, trở về Sài Gòn, GS Lý Chánh Trung dạy triết học ở các trường trung học và Đại học Văn khoa Sài Gòn, Đà Lạt. Ông còn viết báo, viết sách, công khai bày tỏ tinh thần yêu nước và tham gia các phong trào đấu tranh tại đô thị miền Nam. Những tác phẩm nổi tiếng của ông có ảnh hưởng sâu rộng trong tầng lớp trí thức như: Cách mạng và đạo đức (1966), Tìm về dân tộc (1967), Ba năm xáo trộn (1967). Tìm hiểu nước Mỹ (1969)… Về quan điểm phản biện, ông nói rõ: “Bởi từ muôn đời, bổn phận của người trí thức là nói lên sự thật hoặc những điều mình tin là sự thật” (Thay lời tựa Bọt biển và sóng ngầm – in 1971). Với kiến thức sâu rộng, lý luận sắc bén và luôn giữ được sự điềm tĩnh, khách quan – những bài viết của GS Lý Chánh Trung thường gợi cho bạn đọc nhiều suy ngẫm. Lật lại các tờ báo trước 1975 như: Tin Sáng, Đuốc Nhà Nam, Đối Diện, Đất Nước… hầu như số nào ông cũng trình bày, bình luận một vấn đề về thời cuộc. Ông công khai ca ngợi những người đã sống và chết cho Tổ quốc như: Trần Văn Ơn, Nhất Chi Mai, Quách Thị Trang, ủng hộ phong trào đấu tranh của sinh viên – học sinh… và tất nhiên, ông cũng không né tránh phê phán thực trạng xã hội thời bấy giờ. Sau năm 1975, ông là Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt Trận Tổ quốc Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh, Đại biểu Quốc Hội ba khóa VI, VII, VIII. Sau khi nghỉ hưu, ông về sinh sống tại nhà riêng ở số 17, đường Công Lý, phường Bình Thọ, Q.Thủ Đức, TP.HCM. Do tuổi già sức yếu, ông trở bệnh và qua đời. An táng tại Hoa viên nghĩa trang Bình Dương. (Tài liệu được trích từ các báo: tuoitre online, báo Điện tín và một số nguồn báo khác)