Khi một người nằm xuống, nếu chọn Hoa viên nghĩa trang Bình Dương làm nơi an nghỉ cuối cùng thì tất cả nghi thức đều không còn phải lo nghĩ nữa vì ở đây đã chu toàn một cách hết sức nghiêm cẩn. Nhưng ở quê tôi thì lại là cả một vấn đề.

Không ai không có một lần phải vĩnh viễn ra đi. Nghĩa tử là nghĩa tận. Người chết không mang ân oán theo xuống lòng huyệt mộ thì người sống cũng không còn câu chấp những mắc mứu đã qua. Tang lễ ở miền quê là điển hình của sự xả bỏ đó.

Khi gia đình nào có người bất hạnh nằm xuống, gần như cả xóm làng đều đến để góp tay lo hậu sự, từ làm nhà táng, sắp xếp bàn ghế, phòng ốc đến việc khâm liệm, đào huyệt mộ, đua người quá cố đến nơi an nghỉ cuối cùng,… Tất cả đều là sự tự nguyện. Suốt thời gian từ khi trút hơi thở cuối cùng đến lúc quan tài đã nằm yên dưới lòng đất, không lúc nào không có bà con xóm giềng túc trực tại chỗ. Họ đến để chia sẻ nỗi buồn với tang gia, để cho người chết “thấy” được sự ấm cúng của tình làng nghĩa xóm. Chuyện trò cũng chỉ xung quanh việc nhắc lại lúc sanh tiền của người quá cố trong sự tiếc thương. Tang gia nào cũng có bày mâm cỗ đễ đãi khách, nhưng phần lớn không ai dùng. Họ chỉ nhấm nháp ly rượu, chén trà trôi theo câu chuyện. Khi nào đói họ tự về dùng bữa ở nhà mình. Mâm cỗ thường chỉ có những người ở quá xa không thể về được mới dùng đến.

Ở miền quê ngày trước không có đội mai táng, cũng như không có xe tang. Áo tang cũng không may sẵn như bây giờ. Tất cả đều do bà con tự làm lấy. Thiếu vật liệu nào họ tự về nhà mình mang lại để bổ sung vào mà không hề tính toán. Công việc đầu tiên phải làm khi một người đã nằm xuống là mời thầy lễ để chọn ngày giờ nhập liệm, coi huyệt, phát tang, di quan, động quan,… Người nào chịu tang đều thông qua thầy lễ. Tất cả nghi thức phải làm cho một đám tang đều áp dụng theo sách Thọ Mai gia lễ. Tang quyến tùy theo sự liên hệ thân thiết xa gần với người đã mất mà có thời gian chịu tang dài ngắn khác nhau. Con để tang cho cha mẹ tuy nói là 3 năm, nhưng về mặt tinh thần phải đến “chung thân chi tang” vì đối với cha mẹ thì sự nghĩ tưởng không thời gian hạn định được. Riêng về chồng cô, chồng dì thì không phải chịu tang vì chỉ là “người dưng nước lã”. Con chết trước cha mẹ, khi tẩm liệm không quên để vào bên trong quan tài một chiếc khăn trắng ngụ ý để tang cho cha mẹ về sau. Học trò cũng được để tang cho thầy. Sui gia hay bạn thân cũng có thể để tang, nhưng chỉ mang khăn tang từ nhà ra đến huyệt mộ rồi bỏ xuống huyệt trước khi lấp đất.

Lúc di quan thường rải vàng bạc theo đường để người chết biết ngỏ mà về lại nhà. Thầy lễ khi đã nhận đám thì phải có trách nhiệm làm cho đủ lễ cả sau khi đã chôn cất xong như cúng Ngu (mở cửa mả), chung thất, bách nhựt, tiểu tường, đại tường (mãn tang). Người có tang đầu năm không được đến nhà người khác vì sợ đem lại sự xui xẻo cho người ta. Người mới chết được lập bàn thờ riêng (đàn ông hướng tây, đàn bà hướng đông) gọi là bàn linh. Hằng ngày cứ mỗi bữa cơm trưa người nhà đều in ba chén cơm để tưởng nhớ. Lư hương dù đầy nhóc chân nhang vẫn không lấy bớt ra. Khi mãn tang, làm lễ nhập từ đường mới hoàn tất. Trong đám tang, một thành phần không thể thiếu là tiếng nhạc. Dù gia đình có khó khăn cũng cố gắng mời ban nhạc bát âm giúp trong suốt thời gian quan tài còn trên mặt đất. Ấp, làng, nhà thờ họ đều có cờ, trống đến đưa tang. Tiếng trống, tiếng nhạc đã làm cho đám tang thêm phần buồn não ruột, đồng thời cũng là tín hiệu cho bà con xóm làng biết để đến tiễn đưa lần cuối cùng người đã bỏ cuộc sống ra đi. Đám tang có đông người đi đưa hay không cho người ta biết được: lúc sanh tiền người ấy có tình cảm với làng xóm thế nào. Theo thông lệ, đến ngày mở cửa mả (cúng Ngu) tang gia mời tất cả bà con hàng xóm đã giúp đỡ đến để tạ ơn bằng bữa cơm thân mật.

Ngày nay, nghi thức tang lễ đã châm chước, giảm khá nhiều cho phù hợp với thời đại nhưng ý nghĩa không thể đổi khác. Tình làng nghĩa xóm của người miền quê không bao giờ mất được

Tác giả: Trà Kim Long