Tết Nguyên Đán - lễ hội mang tính nhân bản của người Việt

Trong hàng trăm lễ hội ở nước ta, Tết Nguyên Đán, hay Tết Cả, là lễ hội cổ truyền lớn nhất, lâu đời nhất, có phạm vi phổ biến rộng rãi nhất, đến tận mũi Cà Mau và cả vùng hải đảo, tưng bừng và nhộn nhịp nhất của dân tộc Việt Nam. Từ những thời đại xa xưa như: Đinh, Lê, Lý, Trần, Lê…, ông cha ta đã cử hành lễ Tết hàng năm một cách trang trọng.

Tết Nguyên Đán là lễ hội đầu tiên trong năm âm lịch và lễ hội quan trọng nhất trong hệ thống lễ hội Việt Nam. Trong Tết Nguyên Đán, phần “lễ” cũng như phần “hội” đều rất phong phú cả về nội dung cũng như hình thức, mang giá trị nhân văn sâu sắc và đậm đà tính dân tộc.

Các bậc tiền nhân đã xác định: Tết Nguyên Đán đúng vào thời điểm kết thúc năm cũ, mở đầu năm mới theo âm lịch, là một chu kỳ vận hành vũ trụ, đã phản ánh tinh thần hòa điệu giữa con người với thiên nhiên (Đất-Trời-Sinh vật). Trong đó, chữ “Nguyên” có nghĩa là bắt đầu, chữ “Đán” là buổi ban mai, là khởi điểm của năm mới. Đồng thời, Tết cũng là dịp để gia đình, họ hàng, làng xóm, người thân xa gần sum họp, đoàn tụ, thăm hỏi nhau và tưởng nhớ tri ơn ông bà, tổ tiên.

Tết Nguyên Đán còn thuận theo sự vận hành của vũ trụ, biểu hiện ở sự chu chuyển lần lượt các mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông, có ý nghĩa vô cùng đặc biệt đối với một xã hội mà nền kinh tế vẫn còn dựa vào nông nghiệp là chính như ở Việt Nam ta. Theodân gian bắt nguồn từ tín ngưỡng đa thần, người nông dân Việt còn cho đây là dịp để tưởng nhớ đến các vị thần linh có liên quan đến sự được, mất của mùa màng như thần Đất, thần Mưa, thần Sấm, thần Nước, thần Mặt Trời… Bên cạnh đó, người nông dân Việt cũng không quên ơn những loài vật, cây cối đã giúp đỡ, nuôi sống họ, từ hạt lúa đến trâu bò, gia súc, gia cầm trong những ngày này.

Về ý nghĩa nhân sinh của Tết Nguyên Đán, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng: trước hết đó là Tết của gia đình, Tết của mọi nhà. Người Việt Nam có tục hằng năm mỗi khi Tết đến, dù làm bất cứ nghề gì, ở bất cứ nơi đâu, kể cả những người xa xứ cách nửa vòng trái đất, vẫn mong được trở về sum họp dưới mái ấm gia đình trong 3 ngày Tết, được khấn vái trước bàn thờ tổ tiên, nhìn lại ngôi nhà từ đường, ngôi mộ, giếng nước, mảnh sân nhà…, nơi mà gót chân của họ một thời bé dại đã tung tăng và được sống lại với bao kỷ niệm đầy ắp yêu thương ở nơi mình đã cất tiếng khóc chào đời. “Về quê ăn Tết”, đó không phải là một khái niệm thông thường đi hay về, mà là một cuộc hành hương tìm về cội nguồn, mảnh đất chôn nhau cắt rốn.

Theo quan niệm của người Việt Nam, ba ngày Tết Nguyên Đán là ngày đoàn tụ, đoàn viên, mối quan hệ họ hàng làng xóm được mở rộng ra, ràng buộc lẫn nhau thành đạo lý chung cho toàn xã hội: tình gia đình, tình thầy trò, bè bạn cố tri, chòm xóm láng giềng… Tết cũng là dịp ôn lại mọi hoạt động của một năm qua, liên hoan vui đón năm với hy vọng tốt lành cho cá nhân và cho cả cộng đồng. Nhưng rõ nét nhất là không khí chuẩn bị Tết của từng gia đình. Bước vào bất cứ nhà nào trong thời điểm này, cũng có thể nhận thấy ngay không khí chuẩn bị Tết nhộn nhịp và khẩn trương, từ việc mua sắm, may mặc đến việc trang trí nhà cửa, chuẩn bị bánh trái, đón tiếp người thân ở xa về… Đối với các gia đình lớn, họ hàng đông, có quan hệ xã hội rộng, nhiều con cháu, dâu rể, thì công việc chuẩn bị càng phức tạp hơn.

Xin chữ đầu năm một trong những tục lệ của Tết Nguyên Đán

Theo phong tục từ ngàn xưa, cứ đến ngày 23 tháng chạp là ngày đưa ông Táo về trời để tấu trình việc trần gian, thì không khí Tết bắt đầu rõ nét. Tất cả quan chức từ cấp bậc làng xã trở lên đều thực hiện nghi thức cất ấn triện (tức con dấu đóng lên giấy tờ) để bắt đầu nghỉ Tết, chờ đến mùng 7 tháng giêng mới khai ấn, làm việc trở lại. Theo đó, ngày xưa, Tết Cả thường kéo dài từ ngày 23 tháng chạp (một tuần trước giao thừa) đến mồng 7 tháng giêng (một tuần sau giao thừa).

Không biết Tết cổ truyền của dân tộc xuất hiện từ bao giờ, nhưng đã trở nên thiêng liêng, gắn bó trong tâm hồn, tình cảm của mỗi người dân Việt. Những tục lệ, trò vui trong dịp Tết, mấy đòn bánh tét, mâm ngũ quả trên bàn thờ gia tiên, cành mai vàng, chậu vạn thọ khoe sắc trong mỗi gia đình đã trở thành một phần hình ảnh của quê hương – để người Việt Nam dù sống ở nơi đâu mỗi độ xuân về lại bồi hồi nhớ về đất nước với bao tình cảm nhớ nhung da diết. Làm sao quên được thuở ấu thơ cùng đám trẻ con ngồi vây quanh nồi bánh tét sôi sùng sục chờ giờ vớt bánh! Làm sao có thể quên được những phiên chợ Tết choáng ngợp hàng hóa kéo dài thâu đêm trong những ngày cận Tết!

Ngày Tết chính thức bắt đầu từ giao thừa. Đây là thời điểm thiêng liêng nhất trong năm, thời điểm giao tiếp giữa năm cũ và năm mới, thời điểm con người giao hòa với thiên nhiên, Tổ tiên trở về sum họp với con cháu. Cúng giao thừa xong, cả nhàquây quần quanh bộ bàn ghế đặt giữa nhà, trước bàn thờ gia tiên, con cháu vui vẻ chúc thọ ông bà cha mẹ, để được người lớn trao cho tiền quà mừng tuổi đựng trong những bao giấy đỏ.

Sau giao thừa, nhiều gia đình thường đi đến chùa làm lễ sau đó bẻ một nhánh cây đem về gọi là hái Lộc, hoặc đốt nén hương đem về cắm trên bàn thờ gia tiên gọi là Hương lộc. Họ tin rằng xin được Lộc của trời đất, thần Phật ban cho thì sẽ làm ănphát đạt quanh năm. Sau giao thừa, người nào từ ngoài đường bước vào nhà đầu tiên chính là người “xông nhà”, nếu là người “tốt vía” thì cả nhà sẽ ăn nên làm ra, gặp nhiều may mắn; vì vậy người xông nhà thường được chọn trong số những người bạn thân, hạp tuổi với gia chủ.

Trong ba ngày Tết, mọi người gặp nhau hớn hở trong bộ trang phục mới, trao cho nhau những lời chúc tốt lành nhất. Dù cho “tháng giêng là tháng ăn chơi”, nhưng trong dịp Tết, không một người Việt nào lại quên nhiệm vụ cúng kiếng ông bà tại gia và đến viếng bà con họ hàng và thầy cô giáo gần xa, theo câu tục ngữ: “Mùng một Tết cha, mùng hai Tết mẹ, mùng ba Tết thầy”!

Tết Nguyên Đán là dịp để con người trở về cội nguồn. Ai dù có đi đâu xa vào ngày này, cũng cố gắng trở về quê hương để được sum họp với người thân dưới mái ấm gia đình, thăm phần mộ tổ tiên, gặp lại họ hàng, làng xóm. Ngày Tết cũng làm cho con người trở nên vui vẻ hơn, độ lượng hơn. Nếu ai có gì đó không vừa lòng nhau thì dịp này cũng bỏ qua hết để mong năm mới sẽ ăn ở với nhau tốt đẹp, hoà thuận. Đó là ý nghĩa nhân bản của Tết Nguyên đán Việt Nam