“Giáo sư Lý Chánh Trung – một Nhân sĩ, một trí thức tiêu biểu đã có nhiều đóng góp cho sự nghiệp Đại đoàn kết toàn dân tộc, vì độc lập, tự do, hòa bình cho đất nước trong những năm tháng chưa được hòa bình thống nhất đất nước”. Ông Nguyễn Hoàng Năng – Phó Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Ủy ban MTTQ TP.HCM đã phát biểu trong tang lễ tiễn đưa GS Lý Chánh Trung về đất mẹ.
Giáo sư Lý Chánh Trung sinh ngày 23/12/1928 tại Trà Vinh. Năm 1950, ông sang Bỉ học tại Đại học Louvain. Khi đang học cử nhân tại Bỉ và chuẩn bị làm luận văn Tiến sĩ tại Pháp, ông đã tham gia viết báo ủng hộ cách mạng Việt Nam chống chiến tranh. Cuối năm 1954, ông trở về Sài Gòn hoạt động trong công tác giáo dục, từng là Đổng lý Văn phòng Bộ Quốc gia Giáo dục của chính quyền Sài Gòn; nhưng với tinh thần yêu nước, chuộng hòa bình, ông hoạt động trong nhóm trí thức tham gia các hoạt động chống chính quyền Ngô Đình Diệm và chủ trương thi hành đúng đắn Hiệp định Genève.

Từ năm 1955 đến 1957, Giáo sư Lý Chánh Trung tham gia giảng dạy Pháp văn cho Trường Long Đức do bà Bùi Thị Mè thành lập. Từ năm 1957 đến 1966, ông tham gia hoạt động trong giới trí thức, SVHS Sài Gòn và tham gia viết báo bày tỏ chính kiến của mình. Từ năm 1966 đến 1975, ông viết báo công khai chống chính quyền Nguyễn Văn Thiệu; tham gia hầu hết các phong trào đấu tranh hợp pháp và bất hợp pháp, từ năm 1970 hầu hết các bài báo hằng tuần đều được đọc trên Đài phát thanh Giải phóng và Đài phát thanh Tiếng nói Việt Nam ở Hà Nội.
Bác sĩ Huỳnh Tấn Mẫm chia sẻ: “Tất cả chúng em luôn xem Thầy là người Thầy kính mến, là chỗ dựa tin cậy cho chúng em chống chiến tranh, đòi hòa bình, dân sinh, dân chủ. Cái thời đất nước còn trong gọng kềm Đế quốc, chúng em những sinh viên tay không tấc sắt chống chế độ thời ấy như “đập đầu vô đá” không biết sống chết ra sao. Thầy lúc đó, cũng tay không tấc sắt, không sợ bạo lực, đã dang rộng bàn tay ấm áp nâng đỡ chúng em trên từng bước đường tranh đấu. Cái “dũng” của kẻ “sĩ” mà thầy truyền lại cho chúng em đã giúp cho chúng em can đảm hơn. Giữa muôn trùng vây ráp của cảnh sát chìm nổi, Thầy tuy chỉ là một người thầy dạy học, không chút quyền lực, nhưng tiếng nói của Thầy, ngòi bút của Thầy mang lại sức mạnh góp bão cho làn sóng đấu tranh của hàng vạn thanh niên, học sinh”.
GS Lý Chánh Trung đã viết nhiều tác phẩm chống chiến tranh, ca ngợi tinh thần hòa hợp dân tộc và bày tỏ thái độ dấn thân của người trí thức, có thể kể đến những tập sách tiêu biểu như: Cách Mạng và Đạo Đức (1966), Ba Năm Xáo Trộn (1967), Tìm Về Dân tộc (1967), Tìm Hiểu Nước Mỹ (1969), Những Ngày Buồn Nôn (1972), Tôn Giáo và Dân tộc (1973)…
Những tác phẩm này không chỉ ảnh hưởng sâu sắc đến giới trí thức, SVHS miền Nam mà còn lan rộng trong vùng giải phóng, theo ông Phạm Quang Nghị – nguyên ủy viên Bộ Chính trị, bí thư Thành ủy Hà Nội: “Lớp thanh niên miền Bắc trước khi đi B đã tốt nghiệp đại học như tôi, vào chiến trường vừa cầm súng vừa cầm bút. Và xin được nói thêm, vừa cầm những trang báo do cơ sở bí mật từ nội đô chuyển vào căn cứ Trung ương Cục “R”. Những tờ báo Tin Sáng, Tia Sáng… ngày ấy chúng tôi cần đọc, thích đọc cùng những tên tuổi các nhà báo, những người cầm bút sống giữa thành phố Sài Gòn ngày ấy mà chúng tôi thường bắt gặp, là các ông: Vũ Hạnh, Sơn Nam, Lý Chánh Trung, Lý Quí Chung, Ngô Công Đức, Chân Tín, Nguyễn Ngọc Lan… cùng nhiều tên tuổi khác.

Những ngày sống trong rừng, khi chờ những trận đánh sẽ bắt đầu khi mùa khô tới, nằm trên võng mắc dưới tán cây hay ngủ dưới hầm sâu, qua đài phát thanh phát đi từ Hà Nội và những bài báo của các trí thức yêu nước sống giữa Sài Gòn, chúng tôi không chỉ có được những thông tin thời sự, mà quan trọng hơn là hiểu được phong trào đấu tranh đang diễn ra nơi đô thị, cảm nhận được cội nguồn sâu xa sức mạnh từ lòng yêu nước trong các tầng lớp nhân dân; của học sinh, sinh viên, trí thức, những người tuy sống trong lòng địch nhưng tấm lòng họ luôn hướng về cách mạng. Nói theo cách của các ông, cái nổi lên tuy là bọt biển nhưng sức mạnh dữ dội chiều sâu là của những đợt sóng ngầm”.

Từ năm 1976 đến 1991, GS Lý Chánh Trung là Đại biểu Quốc hội khóa VI, VII, VIII và là Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa – Giáo dục Quốc hội khóa VIII. Từ năm 1976 đến 2014, ông là Ủy viên Đoàn Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam, và là Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ TP HCM. Từ 1976 đến 2009, ông là Phó Chủ tịch Hội Trí thức yêu nước và Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật TP HCM.
Vĩnh biệt, GS Lý Chánh Trung, chúng ta cùng chia sẻ với tâm niệm của ông mà nhiều thế hệ rất tâm đắc: “Dân tộc nầy đã có trước khi tôi sinh ra và sẽ tồn tại sau khi tôi chết đi. Tôi sinh ra giữa lòng dân tộc và khi bắt đầu ý thức về tôi thì cũng ý thức về tôi như một phần tử của dân tộc, dính liền với dân tộc như lá với cành. Khi tôi tìm cho tôi một vị trí, một thể thức hiện hữu như một con người trong vũ trụ thì con người đó chỉ có thể là con người Việt Nam, sống trên đất nước Việt Nam”.
Ông qua đời ở tuổi 89 lúc 5g50 ngày 13.3.2016 tại nhà riêng ở TP.HCM sau khoảng một tháng nằm bệnh với chứng viêm phổi từ lâu tái phát. Ông được an táng ngày 15.3.2016 tại Hoa viên nghĩa trang Bình Dương.