Không biết từ lúc nào, mấy ông bầu gánh hát xập xệ được kêu bằng Bầu Tèo. Hai chữ nấy không phải để coi thường mà ngẫm nghĩ cho cùng là do thân mật, coi như… con cháu trong nhà. Tôi biết có một ông Bầu Tèo thiệt là Tèo. Ông tên Tèo làm nghề Bầu gánh hát cải lương, bán thuốc dán, thuốc ho, thuốc xổ, đủ thứ thuốc, đau gì uống cũng không hết. Vào thời nầy ở các vùng xa, dọc theo dãy nhà thấp bên nhà lồng chợ quê, chỉ có tiệm thuốc bắc, bịnh nhẹ thì có cỏ mực, vú sữa đất, rau tần dầy lá, cây nha đam, kêu bằng thuốc vườn mọc tùm lum sau hè, ít có thuốc tây và bác sĩ. Bà con cũng mua thuốc của gánh hát rong uống… đỡ. Vì vậy mà có gánh hát cải lương bán thuốc. Nói theo kinh tế thì cung cầu của thị trường là như vậy.

Viết tới đây tôi nghĩ thế nào cũng có bà con cô bác, người lớn tuổi “xé pho”. Chữ “xé pho” nầy ít người biết. Nó có nghĩa là “chen vô” sửa lưng người nào nói, hay kể chuyện trật lất như tôi. Người lớn “xé pho” làm sao. Là như vầy:

• Chú Can nói lại đi, bán thuốc ho như vậy là gánh Sơn Đông Mãi Võ chứ gì.
• Dạ không phải. Cái gì phải thì Mạc Can nầy thưa phải, còn chuyện nầy khác.
• Chú nói vậy thì chú kể đi. Chuyện Cha Con Bầu Tèo nó ra làm sao?
• Dạ kể.

Chiếc ghe hát tuồng cải lương, bán thuốc ho gió của ông bà Bầu Tèo chèo tới bến chợ Cần Đước thì trời đã về chiều. Trên sông, nước ròng sát đáy, mấy con còng gió chạy tới chạy lui coi ngộ ghê. Mà ngộ nhứt là chiếc ghe cũ xì coi giống như con cá mắc cạn.

Từ dưới bãi sình lên bờ cũng hơi không gần. Cho nên tụi con nít bạn của con trai ông Bầu Tèo phải xài nhiều cái bập dừa nước, có đứa kiếm đâu ra cũng khá khá các mảnh ván nhỏ. Lót đường cho ông Bầu Tèo lên bờ, còn chiếc ghe với bà Bầu thì ngủ lại ở dưới đó. Chờ sáng sớm mai nước lớn. ghe cặp bờ cũng ngon lành.

Mờ sáng hôm sau mấy đứa con nít còn ngủ vùi trong nhà lồng chợ. Khi đó ánh đèn dầu leo lét của phiên chơ cuối năm sắp tàn. Ghe hát cặp bến, con nít thức dậy phụ dọn đồ nghề của gánh hát lên bờ. Gánh nầy lạ không bao giàn hát trong nhà lồng chợ, mà hát ngoài sân, không bán vé. Giúp vui trong làng trong xóm vậy mà! Ít người biết, hay là còn nhớ ghe hát độc chiêu nầy.

Công chuyện xong rồi. Con trai ông bầu với mấy đứa bạn nhảy ùm xuống sông. Nước lớn xôn xao tràn bờ. Lục bình xanh um từ trên vàm sông trôi về coi vui mắt. Bà con chung quanh chợ nói:

• Hát thí nhưng cũng phải Tết mới hát, hát giờ nầy ai mà coi.

Gánh Bầu Tèo nằm im re nghỉ mệt, nghỉ mệt cho mệt rồi nghỉ tiếp cho khỏe. Nói vậy chớ làm sao mà khỏe cho nổi. Nhưng mà làng xóm hiểu ý, lại có cái tình. Bà con chạy vô nhà lồng chợ kêu réo ông bà Bầu đừng có lo. Bà con cho mượn hay cho luôn vài chục ký gạo với nếp:

• Ăn đỡ đi, gói bánh nữa cho
• Tết hát cho ngon lành là được.

Thời nầy cũng có nhiều gánh hát cải lương. Nhưng cái gánh của ông Bầu nầy được cái là không bán vé, mà hát cũng vui. Hát mỗi tuồng một chút, lại có con chó Phèn biết nhảy dây, coi hoài cũng không biết tại sao nó biết nhảy. Ông Bầu nói:

• Thì cũng như mấy con chó ta thôi. Tui nuôi con chó nầy mà đâu biết nó có tài. Tự nhiên nó biết nhảy dây, thì tui cho nó hát xiệc luôn.
• Vậy sao?

Từ con chó Phèn tự nhiên biết nhảy dây. Ông Bầu Tèo kể qua con trai ông:

• Như thằng Tửng con tui. Ai dạy nó đâu tự nhiên nó hát. Cái gì tự nhiên là tốt, cũng như bịnh thì tự nhiên hết, chỉ có ho là phải uống thuốc.
•  Vậy sao?
• Y chang.

Con chó còn biết ngậm tiền đi chợ.

Ông Bầu nói:

• Tự nhiên nó biết vậy, tui làm sao biết nó có tài.

Ông Bầu có kiểu nói chuyện trớt quớt.  Nhiều  năm  rồi  gánh  hát bán thuốc của ông Bầu Tèo quanh quẩn miệt nầy, lâu năm dài tháng coi như thân quen hết mọi người. Thằng con trai của ông bà Bầu cũng có nhiều bạn bè, ai cũng nói: Tội nghiệp thằng nhỏ lang thang, nói vậy cũng có ý trách ông bà Bầu không lo cho con, nhất là chuyện nó không tới trường học. Có người tốt bụng cảm thương nói với ông Bầu:

• Thôi thì ông Bầu tính coi gởi thằng nhỏ ở lại đây, cho nó tới trường học vài ba chữ, kiến tha lâu đầy ổ, có chữ có nghĩa về sau độ thân không ai khi dễ.
• Rồi ai nuôi nó.

• Thôi thì ông Bầu tính coi gởi thằng nhỏ ở lại đây, cho nó tới trường học vài ba chữ, kiến tha lâu đầy ổ, có chữ có nghĩa về sau độ thân không ai khi dễ.
• Rồi ai nuôi nó.

• Bà con ở chợ nầy, người ít người nhiều, hùn lại với ông thầy giáo nuôi nó. Còn ông Bầu yên tâm chèo ghe đi hát, lo cái gì mà lo.

Ông Bầu nghe bà con nói chí phải. Nhưng sao cái mặt ông buồn buồn, ông lắng nghe mà cứ đưa tay gãi gãi cái đầu hoài, Bà Bầu đứng bên chồng hình như rơm rớm nước mắt mà không dám khóc. Chừng sau đó ông Bầu mới ngập ngừng nói:

• Cám ơn cô bác anh chị, tình thiệt tui với má nó có tính vậy, ngặt cái là thằng nhỏ ca hay quá. Nói nào ngay tới bến nào khán giả cũng khoái nó hơn Bà con xúm lại coi đông thì tui mới bán thuốc được. Gởi nó ở đây chèo ghe đi chỗ khác vợ chồng tui cũng nhớ nó, bà con bến kia hỏi nó đâu tui cũng khó trả lời.

Nhiều chuyện thường thường nhưng cũng ngặt nghèo. Đúng là thằng nhỏ ca vọng cổ mùi rệu, hát tân nhạc nghe cũng xôm, có điều là không biết một chữ nào. Ông Bầu nói trút hết gan ruột của mình, thiệt tình cũng vì chén cơm manh áo. Gương mặt của ông Bầu vừa vui vừa buồn buồn. Ông thầy giáo trường làng cho ông hay, hát Tết rồi bà con sẽ làm cái lễ xin ông cho con ông đi học.

Nhiều chuyện thường thường nhưng cũng ngặt nghèo. Đúng là thằng nhỏ ca vọng cổ mùi rệu, hát tân nhạc nghe cũng xôm, có điều là không biết một chữ nào. Ông Bầu nói trút hết gan ruột của mình, thiệt tình cũng vì chén cơm manh áo. Gương mặt của ông Bầu vừa vui vừa buồn buồn. Ông thầy giáo trường làng cho ông hay, hát Tết rồi bà con sẽ làm cái lễ xin ông cho con ông đi học.

Nhiều chuyện thường thường nhưng cũng ngặt nghèo. Đúng là thằng nhỏ ca vọng cổ mùi rệu, hát tân nhạc nghe cũng xôm, có điều là không biết một chữ nào. Ông Bầu nói trút hết gan ruột của mình, thiệt tình cũng vì chén cơm manh áo. Gương mặt của ông Bầu vừa vui vừa buồn buồn. Ông thầy giáo trường làng cho ông hay, hát Tết rồi bà con sẽ làm cái lễ xin ông cho con ông đi học.

Rồi cũng tới ngày gánh hát cải lương bán thuốc của ông Bầu Tèo lên màn trình diễn. Nói là màn thiệt ra có đâu, sân chợ thênh thang với bốn cái đèn măng xông treo trên dàn tre sáng trưng. Bà con  chung quanh đem ghế trong nhà ra ngồi coi hát, Sân đất tròn vo, lúc mới diễn thì rộng, hát tới nửa tuồng con nít chen lần càng lúc càng vô trong, chỗ hát hẹp lại, khán giả ngồi ghế cũng phải xách ghế chạy theo.

Rồi cũng tới ngày gánh hát cải lương bán thuốc của ông Bầu Tèo lên màn trình diễn. Nói là màn thiệt ra có đâu, sân chợ thênh thang với bốn cái đèn măng xông treo trên dàn tre sáng trưng. Bà con  chung quanh đem ghế trong nhà ra ngồi coi hát, Sân đất tròn vo, lúc mới diễn thì rộng, hát tới nửa tuồng con nít chen lần càng lúc càng vô trong, chỗ hát hẹp lại, khán giả ngồi ghế cũng phải xách ghế chạy theo.

• Thuốc nầy ai đang mệt uống vào thấy khỏe. Còn ai đang khỏe uống vào thấy mệt,

Đúng là nếu như người ta không chờ thằng nhỏ hát tiếp. Thì có lẽ  là ai cũng đem ghế vô đi ngủ. Gánh Bầu Tèo nầy ở đâu cũng cả tháng. Nhưng đêm thứ nhì, sau khi vãn tuồng thì ông thầy giáo tới thăm ông Bầu Tèo. Hai ông ngồi ngoài sân chợ uống trà. Con chó Phèn nằm võng tai nghe hai ông nói chuyện. Ông thầy giáo mở lời giáo đầu tuồng bằng cách không nói gì tới chuyện thằng nhỏ đi học. Mà ông nói về con chó Phèn, sau đó ông nói về cái thú nuôi chim kiểng:

• Con chim còn có cái ổ để bay đi bay về. Huống hồ chi là con người, năm nay tôi cũng bốn mươi mấy, gần năm mươi rồi, mà vẫn còn cu ky.
• Lớn tuổi rồi sao thầy không lập gia đình?
• Tôi cũng muốn, nhưng sợ có con có cái rồi cũng có cái lo. Làm cha mẹ mà không lo cho con cũng tội nghiêp.

Thầy giáo nói về chuyện con cái hơi bị ngập ngừng. Nhưng mà ông Bầu nói về cái chuyện nầy hay hơn. Thầy giáo chỉ làm màu cho ông Bầu nói, ông Bầu cũng trọng tuổi rồi mà chỉ có một đứa con, ông than rồi rủi khi già cả chèo ghe đi hát bán thuốc ho không nổi, lấy gì nuôi con, còn nó cũng lấy gì nuôi nó rồi nuôi tui với má nó.

Khuya lơ khuya lắc, con sông nơi bến chợ buồn trôi. Thầy giáo hỏi ông Bầu vài chuyện khác. Khuya lặng gió, có người khó ngủ bắc ghế ra sân, tay cầm cái quạt phe phẩy, con chó Phèn bỗng nhiên đứng hai chân sau đi một vòng. Thầy giáo hỏi ông Bầu.

• Bộ ông dạy nó biết đứng lên chào hả ông Bầu?
• Đâu có tự nhiên nó biết vậy!

Bầu Tèo là người biết mọi chuyện theo cách tự nhiên, ông sống như cây cỏ, như con cá dưới sông, như con người, sinh ra rồi một ngày nào đó đi bán muối. Cái gì với ông cũng tự nhiên, gần như ông cứ tưởng là không đi học cũng tự nhiên biết chữ. Thầy giáo nói không phải vậy, chính thầy làm thầy giáo mà.. cũng phải đi học. Ông Bầu Tèo nói:

• Vậy sao!

Bầu Tèo mộc mạc đã đành, ông còn chậm hiểu một cách quá đáng. Ấy vậy mà mọi việc thấm dần suông sẻ. Vào buổi sáng, trên bến sông chợ Cần Đước nước lớn tràn bờ. Chiếc ghe hát bán thuốc của ông Bầu Tèo chuyển bến. Thằng nhỏ nghệ sĩ con trai của ông bà Bầu ở lại. Khi chiếc ghe của ông chèo qua bên kia vàm sông, nơi có những cây dừa nước xanh um. Thằng nhỏ đứng bên ông thầy giáo nhìn theo chiếc ghe, nó không khóc vì nó cũng muốn đi học. Nhỏ nhớ cha mẹ, rồi cũng quen với việc dồi mài kinh sử.

Chú bé kép con lang thang, bây giờ định cư, sống đạm bạc với ông thầy giáo độc thân vui tính tử tế. Mỗi buổi sáng chú cầm cây chổi quét sân trường sạch bong. Nhìn chú ngồi với các bạn trong lớp thiệt là dễ thương. Khi chú bắt đầu học chữ A trên khuôn mặt con nít, dẫu cho chưa phai phấn son của kiếp cầm ca..bán thuốc, cũng đã thấy tương lai.

Ghe hát của ông Bầu Tèo vẫn hát quanh quẩn vùng nước ngọt lúa thơm nầy. Có khi trở lại nơi con ông… du học tại chỗ, ông bà Bầu Tèo thấy trong bụng có niềm vui hơn. Rồi đây con ông bà sẽ đọc được nhựt trình, còn hay hơn nó sẽ viết được lá thơ, còn ông thì không thể, nhiều lúc ông cũng mắc cỡ vì chuyện đó. Việc ông Bầu Tèo chịu để con ông ở lại đi học, cũng là chuyện đổi đời thiệt sự. Đó là chuyện ông Bầu có tên Tèo mà tôi có dịp gặp cách đây cũng vài chục năm.

Nhà văn Mạc Can tại phòng trưng bày kỷ vật văn nghệ sĩ ở Hoa viên nghĩa trang Bình Dương