- Quan niệm tâm linh về tổ tiên của người Ấn Độ và Trung Hoa:
Quan niệm tâm linh của người Việt hoàn toàn khác với người Hoa và nhiều dân tộc khác trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, cũng như các dân tộc khác trên thế giới.
Quan niệm tâm linh của Đạo Bà La Môn (nay là đạo Hindu hay Ấn Độ Giáo) xuất phát từ Ấn Độ cho rằng con người nằm trong quỹ đạo của vòng luân hồi: Sinh, Lão, Bệnh, Tử, nghĩa là: con người sinh ra, lớn lên, bước vào tuổi già, bị bệnh, rồi chết; sau đó lại đầu thai kiếp khác cũng theo vòng luân hồi đó.
Thuyết luân hồi du nhập vào Trung Quốc đã được người Hoa diễn dịch thêm: khi con người chết thì linh hồn họ phải qua mười tầng địa ngục để được các Diêm Vương phán xét công đức, trừng trị tội lỗi, rồi mới được đầu thai kiếp khác.
Hai quan niệm trên của Ấn Độ và Trung Quốc đã du nhập vào nước ta trong một ngàn năm Bắc thuộc, nghĩa là khá là lâu, cho nên nó đã ăn sâu vào tri thức của lớp lớp thế hệ người Việt trở thành như là tâm linh của chính người Việt. Cho nên nhiều bạn trẻ ngày nay đã phải thắc mắc: “Tổ tiên đã đầu tai kiếp khác rồi, sao mà năm nào cũng Cúng Giỗ là sao?”.
- Quan niệm tâm linh về tổ tiên của người Việt ở mền Nam Việt Nam:
Như trên đã nói, quan niệm tâm linh của người Việt về tổ tiên hoàn toàn khác hẳn. Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam đã chỉ ra rằng: người Việt, từ xa xưa, tin rằng: khi tổ tiên qua đời, phần thể xác sẽ phân hủy, hòa cùng đất mẹ; còn phần linh hồn sẽ ngự trên bàn thờ trong gian giữa căn nhà của con cháu.
Do đó mà hằng ngày, người Việt luôn giữ truyền thống là thắp nhang ở bàn thờ tổ tiên cho âm cúng, tin rằng tuy đã mất nhưng linh hồn tổ tiên luôn ngự nơi bàn thờ dõi theo con cháu đề phù hộ, độ trì. Cho nên mỗi khi trong nhà có việc hệ trọng, gia chủ đều thắp nhang để báo áo với tổ tiên, cầu mong sự phù hộ cho mọi việc được suông sẻ.
Hằng năm, cứ đến ngày tổ tiên qua đời, các thế hệ cháu con tổ chức Đám Giỗ, dâng lên tổ tiên mâm cơm thơm thảo (cho nên Đám Giỗ còn gọi là Ngày Cúng Cơm), cùng với hương đăng, hoa quả, trà rượu, quà bánh… để vừa bày tỏ tấm lòng tưởng nhớ đến bậc trên trước, vừa để tổ tiên ấm lòng…
Những tài liệu cũ xưa cho biết nơi thờ tổ tiên ngày trước gọi là Giường Thờ, bởi vì nơi ấy có bày đầy đủ: mùng, mền, chiếu, gối… để tổ tiên được yên nghỉ. Khi tới Đám Giỗ thì tất cả thu gọn lại để dọn mâm cơm lên cúng kiếng tổ tiên. Tuy nhiên, xã hội ngày càng phát triển, dân số gia tăng, đất đai, nhà cửa bị thu hẹp lại làm cho chiếc Giường Thờ đã mất đi và được thay thế bằng chiếc Bàn Thờ như ngày nay.
Tâm linh người Việt cho rằng linh hồn tổ tiên ngự trên bàn thờ gia tiên qua năm đời sẽ tiêu tan, hòa cùng đất trời. Đến lúc đó, người Việt sẽ mang bài vị của tổ tiên chôn xuống đất hay đốt bỏ, do đó có câu tục ngữ: “Ngũ đại mai thần chủ”, nghĩa là đến đời thứ năm thì chôn bài vị, không thờ phụng nữa ! Cho nên trong cách xưng hô của người Việt cũng chỉ có cách gọi đến vị gia tiên đời thứ năm mà thôi! Cụ thể như sau: tôi được xem là đời thứ nhất, cha tôi là đời thứ hai, ông nội là đời thứ ba, ông cố là đời thứ tư và ông sơ là đời thứ năm!
Cũng từ quan niệm thờ năm đời tổ tiên như trên mà trong thực tế ở miền Nam, người Việt thường chỉ làm lễ cúng Đám Giỗ cho đến đời Ông Sơ, Bà Sơ là tối đa. Mặt khác, trong cách xưng hô của người miền Nam cũng chỉ có cách gọi tổ tiên đến đời thứ năm là Sơ, còn trên Ông Sơ, Bà Sơ gọi là gì thì cũng không có ai biết!
Xuất phát từ quan điểm tin rằng tổ tiên ngự trên bàn thờ, thường xuyên dõi theo on cháu để phù hộ, vươn đến thành công, nghĩa là cũng linh thiêng như các vị thần thánh. Do vậy mà từ thời nhà Hậu Lê, triều đình đã quy định về số lượng bái lạy dâng cho các bậc tổ tiên là 4 lạy, tương đương với số lượng lạy dâng cho các vị thần, thánh.
- Ý nghĩa đồ thờ trên bàn thờ gia tiên của người Việt ở miền Nam Việt Nam:
Bàn thờ gia tiên của người Việt ở miền Nam Việt Nam bày biện đồ thờ khác với miền Trung và miền Bắc. Chính giữa bàn thờ là cái đỉnh trầm bằng đồng dùng để đốt trầm tỏa hương thơm cho nên người miền Nam hay gọi là lư hương. Hai bên trái phải của bàn thờ, sát với góc bàn thờ, người ta bày cặp chân đèn bằng đồng (hay bằng gỗ, gằng gốm) dùng để cắm đôi đèn cầy (hay nến) đốt cháy sáng lên gọi là lễ lên đèn. Chính giữa hai chân đèn là một cái lư dùng để cắm nhang khi cúng lễ, cho nên đổ đất, cát sạch bên trong. Bên trong, phía sau lư hương một chút, phía trái từ trong nhà nhìn ra cửa là nơi đặt một bình hoa; còn phía bên phải là nơi đặt một cái chò ba chân bằng gỗ, trên đặt một dĩa đựng trái cây. Phía sau lưng bàn thờ thường là một bức đại tự ghi chữ “Tổ Tiên” hay “Cao Hậu” bằng chữ Hán; hoặc là một bức tranh kiếng vẽ phong cảnh “Phong Thủy” được tin là chốn về của tổ tiên.
Có nhiều cách giải thích khác nhau về ý nghĩa những đồ thờ trên bàn thờ gia tiên. Cách giải thích mang tính triết lý, cho rằng những đồ thờ biểu thị cho vũ trụ quan của người Việt: thái cực (lư hương) sinh lưỡng nghi (cặp chân đèn); lưỡng nghi hóa tam tài (ba cây nhang cắm trong lư nhang); tam tài biến thành ngũ hành, tức kim (các đồ thờ bằng đồng), thủy (nước trong bình hoa), mộc (hoa, trái hái từ cây – mộc), hỏa (lửa cháy trên đôi đèn), thổ (cát, đất sạch trong lư cằm nhang)…Khi bày đồ thờ trên bàn thờ gia tiên như vậy ngụ ý rằng dù cho có những sự biến hóa tự nhiên của trời đất như thế nào, nhưng tấm lòng thơm thảo của các thề hệ cháu con lúc nào cũng tôn kính những bậc tổ tiên.
Tóm lại, với truyền thống “uống nước, nhớ nguồn”, người Việt đã tôn thờ tổ tiên bằng tất cả tình cảm và sự suy nghĩ của chính mình. Đó chính là một bản sắc văn hóa độc đáo của người Việt vậy!
