Nền văn hiến của một quốc gia được thể hiện trong việc phát triển giáo dục nhằm nâng cao dân trí. Muốn phát triển giáo dục quốc dân, không thể không chú ý đến việc chăm lo kính trọng và đãi ngộ người thầy về tinh thần và vật chất. Dân tộc ta từ ngàn xưa đã có truyền thống hiếu học, kính trọng thầy được coi là đạo lý cơ bản của việc làm người. Trong lịch sử dân tộc, các thầy thường có cuộc sống vật chất, “an bần lạc đạo” nhưng được cả xã hội và những học trò tôn vinh lên một địa vị cao quý, đã mang lại phần thưởng tinh thần vô cùng phong phú mà không gì sánh được.
Truyền thống hiếu học gắn liền với tôn sư trọng đạo. Những người đi học đã lập ra những hội “đồng môn” nhằm tập hợp để bàn bạc việc giúp thầy tu sửa nơi dạy học, giúp thầy khi có việc hiếu việc hiếu hỉ, những ngày kỵ khi thầy hoặc vợ thầy mất, học trò cũng để tang như tang cha mẹ trong ba năm, song không phục tang, mà là để tang trong lòng, gọi là tâm tang. Đến ngày giỗ thầy, các học trò cũ sắm lễ đến giỗ cho đến hết đời, có khi còn dặn lại đến đời con cũng vẫn nhớ giỗ thầy. Có nơi học trò cũ bàn nhau xây mộ, làm nhà thờ cho thầy hoặc góp tiền tậu ruộng để lấy hoa lợi hằng năm dùng vào việc giỗ Tết người thầy đã khuất.
Viếng Hải Thượng Lãn Ông – Đồi Vọng Nguyệt
Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Liên (1852-1937) người làng Hành Thiện huyện Xuân Thủy, tỉnh Nam Định, một làng văn hiến vào bậc nhất trong nước đã dạy tới 700 học trò. Năm 1937 khi cụ mất, trừ quá số học trò đã khuất núi, còn lại hơn 200 người đã tề tựu, áo dài trắng và khăn trắng, xếp hàng đầy sân để tế thầy bằng lễ tam sinh (bò, lợn, dê), mỗi thứ một con. Sau bài văn tế kính cẩn và thảm thiết kể lại công đức của thầy “như núi Thái Sơn, như sao Bắc Đẩu”; một tiếng trống nổi lên, ai nấy đưa tay lên che miệng, hai tiếng trống tiếp theo, tất cả đều bật khóc: “Ô hô! tiên sinh”. Hơn 200 học trò cúi rạp xuống, lễ thầy hai lạy và vái ba vái. Lễ thầy xong, các môn sinh đã tùy tâm góp tiền mua bốn mẫu “ruộng môn sinh” để lấy hoa lợi hằng năm cúng giỗ, tu bổ nhà thờ và phần mộ cho thầy, cô.
Truyền thống tôn sư trọng đạo của dân tộc ta đã hình thành từ hàng nghìn năm qua, làm nên bản sắc văn hóa dân tộc, luôn được các thế hệ học trò nối tiếp phát huy.
Trong những năm gần đây, việc chăm sóc các thầy cô giáo cũ của những thế hệ học sinh từ 40, 50 tuổi trở lên đã đem lại niềm vui cho xã hội và thể hiện đạo lý ngàn đời của dân tộc. Nhiều học trò cũ đã bàn nhau giúp thầy bớt khó khăn về đời sống vật chất, chăm sóc thuốc men khi ốm đau, xin việc làm cho con, mời thầy đi tham quan du lịch các tỉnh quê hương, lập sổ liên lạc để khi cần có thể nhờ đến hoặc tạo điều kiện giúp thầy trong việc nghiên cứu các đề tài khoa học… Những việc làm tuy nhỏ nhưng thực sự là liều thuốc tinh thần cho người thầy cũng là biểu hiện chân thành của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”./.
